ماندانا زندیان: شما در مصاحبه ای پیرامون جنبش شهروندی ایران- جنبش سبز- گفته اید: «آنچه در ایران اتفاق افتاده است نبرد بین سنت و مدرنیته است که از مشروطه آغاز و در انقلاب 57 دنبال شد.»

 نخست: گفتمان مسلط جنبش اعتراضی که به انقلاب اسلامی سال 1357خورشیدی منجرشد، چه بود؟ آیا شما به «ربوده شدن انقلاب به دست نيروهای مذهبی به رهبری آيت الله خمينی» و انحراف آن از خواست آزادی و عدالت باوردارید؟

دیگر این که: پس از گذشت هشت ماه از خیزش شهروندی مردم ایران، به نظر شما مدرنیته به معنای خردگرایی، انسان گرایی و عرفیگرایی تا چه اندازه در این حرکت چندصدا نهادینه شده است؟

 مهدی خانباباتهرانی: به باور من گفتمان مسلط جنبش اعتراضی که به انقلاب اسلامی سال 1357 انجامید خواست آزادی، استقلال و سپس جمهوری بود که به دلیل پیش زمینه های قبل از انقلاب یعنی نبود آزادی و فقدان فرهنگ دمکراسی در جامعه، اکثر نیروهایی که در پی پایان دادن به وضعیت موجود در زمان شاه بودند، تنها راه رسیدن به آزادی را در سرنگونی می دانستند.

سلطه یابی روحانیت بر انقلاب و تفسیر قشری نیروهای اسلامی از آزادی– علیرغم مقاومت بخشی از نیروهای لیبرال اسلامی و چپ دمکرات و برخی روشنفکران عرفیگرا در برابر دین سالاران خواهان حکومت اسلامی- در اثر بی توجهی و بی باوری اکثر نیروهای چپ رادیکال و حتی بخشی از نیروهای روشنفکر دینی(که امروز ملی مذهبی نامیده می شوند) به دمکراسی شهروندی، که به نظر نیروهای چپ چیزی جز حاکمیت و دیکتاتوری سرمایه تلقی نمی شد، و به باور نیروهای ملی مذهبی چیزی جز یک نمونة غربی نبود؛  مفهوم لیبرالیسم را به ناسزای سیاسی تبدیل کرده بود- چیزی شبیه اصطلاح ضد انقلاب. این برداشت غلط از لیبرالیسم چنان مورد تأیید مذهبیون قرارگرفت که حتی دولت موقت را ضد انقلاب و لیبرال خواندند و جبهة ملی را هم که به نوعی مفهوم شهروندی و لیبرال را نمایندگی می کرد ضد انقلاب نام دادند.

این مجموعه با همراهی قدرت مطلقة آیت الله خمینی به کمک دین سالاران آمد و در نهایت منجر به شکل گیری حکومت اسلامی شد.

در پیش نویس قانون اساسی جمهوری اسلامی که آقایان عبدالکریم لاهیجی، ناصر کاتوزیان، حسن حبیبی و محمد جعفر جعفری لنگردوی در آن نقش فعال داشتند (در زمانی که هنوز رهبران مذهبی به تحقق نظرات خود اطمینان نداشتند) سخنی از اصل ولایت فقیه و حکومت اسلامی آشکارا به میان نمی آید. بعدها زمانی که آقای بازرگان بر اثر فشار نیروهای دمکرات و عرفیگرا پیشنهاد داد به جای عنوان جمهوری اسلامی، جمهوری دمکراتیک اسلامی برگزیده شود، یا آقای حسن نزيه گفت عنوان جمهوری به تنهایی کافی است، آيت الله خمینی در یک سخنرانی با تحکم اعلام کرد که «جمهوری اسلامی نه یک کلمه کم، نه یک کلمه زیاد» و بدین ترتیب به آن بحث پایان داد. بعد از آن هم در یک همه پرسی با دستکاری در اذهان هیجان زدۀ مردم عنوان جمهوری اسلامی را جاانداختند. عنوانی  که در ذات خود متناقض با اصل جمهور مردم است و این دو به واقع با هم قابل جمع نیستند. اسلام که از نگاه روحانيت شيعی یک ایدئولوژی  بسته است و به میل  فرد یعنی فقیه ربط دارد یکسره نافی حاکمیت مردم بود. با تصویب قانون اساسی جمهوری اسلامی فاتحة جمهوری در همان روز و با همان همه پرسی خوانده شد و آزادی رسماً در چهارچوب اسلام آقايان معنا یافت و  قضاوت به دست حاکمان شرع افتاد که هر که را در تعریف شيعة اثنی عشری نمی گنجید از دایرۀ خودی ها – به اصطلاح خودشان- بیرون گذاشتند، سرنوشت غمناک شعار استقلال  را هم همه می دانند. شعاری که یکی از خواسته های برجستۀ انقلاب سال 57 بود دچار نگرش عقب ماندۀ رهبران مذهبی و حتی بخشی از نیروهای رادیکال غیر مذهبی آن زمان شد  که استقلال را در چهارچوب خارجی ستیزی می شناختند، همچنان که پل پوت در کامبوج و عیدی امین در اوگاندا  و قذافی در لیبی و یا سایر مستبدین؛ در صورتی که به باور من و بسیاری از نیروهای طرفدار رشد و تجدد در ایران، نه تنها استقلال، بلکه عدالت هم بدون آزادی و تجدد معنایی ندارد و اساساً استقلال نیست. این استقلالی هم که سران حکومت ایران امروز همچنان از آن صحبت می کنند و به دنبالش روان اند و به معنای بیگانه ستیزی است چیزی جز فقر و ورشکستگی برای کشور به بار نمی آورد.

و اما در پاسخ به این سؤال که آیا انقلاب سال 1357 به دست نیروهای مذهبی با رهبری آیت الله خمینی ربوده شد، باید بگویم که پاسخ در میزان آگاهی تاریخی، فرهنگی و سیاسی در میان نیروهای مخالف شاه – چه فعالان جنبش چپ چه دیگر گروه های رادیکال سیاسی-  نهفته است، که دچار فقدان فرهنگ دمکراسی بودند.

فقدان این آگاهی ها  نگاه آنان را از نقش دوگانة اسلام در عرصة قدرت منحرف ساخت. همراه شدن همه با خواست توده های حاشیه نشین و به گفتة خمینی مستضعفین، به همپایی و همراهی نیروهای طرفدار سنت و تجدد انجامید که یک تکرار تاریخی ناگوار از مشروطه تا امروز در میان ماست؛ و بالاخره فقدان احزاب سیاسی و مطبوعات آزاد به عنوان رکن چهارم مشروطیت، همه و همه پیش زمینه های فرهنگی و اجتماعی بودند که به رهبری و حکمرانی مطلق خمینی و اطرافیانش بر انقلاب منجرشدند.

اما در جنبش سبز حضور دختران و پسران جوان با رويکرد و رفتار ضد خشونت و نگاه انسان گرایانه در برابر سرکوبگران حکومت و شعارها و تولیدات فرهنگی در بستر این جنبش، همه و همه بیانگر این واقعیت است که جنبش سبز نماد حرکت زنان و مردانی است که به درک و درایت شهروندی رسیده اند، بدین معنی که به بهای خون جوانان خود، اعلام انتقام جویی نمی کنند،  بلکه می خواهند در حرکتی مشارکت داشته باشند که بر رهبری آن ناظر باشند. جوانان ایرانی دیگر خواهان ایدئولوژی های بسته و رهبر فرهیخته نیستند. این نسل از آرمان های واهی و مدینه فاضله ها فاصله گرفته و روند روزانة زندگی بهتر را در این دنیا دنبال می کند. اینها همه نشانه های خوبی از خردگرایی آنهاست جنبش سبز با پذیرش حق دگربودی و دگراندیشی در عمل نشان داده که کثرت گراست و شکی باقی نگذاشته که دیگر مجذوب هیچ آیین و مرام سیاسی تمامیت خواهی نخواهد شد.

آیا انصاف حکم می کند که به خاطر مصلحت اندیشی، حقوق مردمی با چنین بلوغ شهروندی را نادیده انگاشت یا مشروط به رضایت قدرت استبداد دینی موجود نمود؟ حاکمان حکومت اسلامی نشان داده اند که گوش شنوایی برای این حرف ها ندارد. به نظر من انسان گرایی و خردگرایی و خشونت پرهيزی در جنبش سبز نهادینه شده است، برای این که تجدد بتواند توسط این جنبش در جامعه نهادینه شود، باید به فرایند رشد این گرایش و به ویژه تفکیک حقوق شرعی از حقوق مدنی یاری رساند.

م. ز:  نگاهی به روزنامه های داخل کشور در سال 1357 خورشیدی نشان می دهد که خواست ها و شعارهای اسلامی و به ویژه خواست حکومت اسلامی از همان نخستین راهپیمایی بزرگ مردم در 13 شهریور 1357 در جامعه فریاد می شد. روزنامة اطلاعات در 14 شهریور 57 از  طرح شعار «حکومت اسلامی» در میان معترضین تهران می نویسد و در 16 شهریور شعار مردم قم را چنین بازتاب می دهد:« خمینی رهبر ماست/ ایران کشور ماست». دانشگاه تهران در تاریخ 13 آبان 57 رسماً شعار «حکومت توحیدی مظهر عدل و داد است» سر می دهد و قم در همان تاریخ می گوید« نهضت ما توحیدیه/ رهبر ما خمینیه»

یعنی گفتمان غالب جنبش اعتراضی یا شرایط انقلابی آن سال که در نهایت به انقلاب اسلامی منجرشد، از همان ابتدا گفتمانی دینی و اسلامی ذوب شده در یک رهبری فرهمند بوده است.

م. خانباباتهرانی: این اشاره بسیار مهم و به جاست و نمی باید ساده درباة آن بحث کرد و مانند بسیاری گفت که شرایط انقلابی سال 57  از ابتدا شرایط یک انقلاب اسلامی بود یا برعکس اسلام هیچ نقشی در انقلاب نداشت و بعدا انقلاب توسط اسلامیون ربوده شد. هردوی این نگرش ها ساده نگری و ساده کردن مسئله است.  در این که سال 1357 در آن مواردی که شما به درستی اشاره کردید  شعار و خواست حکومت اسلامی مطرح بود حرفی نیست. اما واقعیت این است که از یک طرف برخی نیروهای ملی، چپ و اقلیت های قومی و دینی که خواهان حکومت اسلامی نبودند به گرایش روحانی سالاران کم بها دادند و از طرف دیگر بیشتر نیروهای شرکت کننده در انقلاب چه روشنفکران عرفیگرا، چه نهادها و سازمان های غیر مذهبی، به وجود گرایش های متفاوت اسلامی در این انقلاب مانند گرایش نیرومند به دکتر علی شریعتی در بین جوانان، دانشجویان و معلمین و میان سازمان های اسلامی مانند مجاهدین خلق، نهضت آزادی و دیگر نیروهای مذهبی که به نحوی جدایی احکام شرعی را از احکام حکومتی باورداشتند، بهای بسیار زیاد دادند- در هر دو مورد برای این که وحدت جنبش  حفظ شود.

 نیروهایی که در اساس نیروهای سکولار بودند در واقع نوعی حکومت دمکراتیک ایرانی را می خواستند و باور نمی کردند روحانیت بتواند با سوء استفاده از جریان انقلابی و هیجان ضد سلطنت و ضد استعمار طرح حکومت اسلامی را تحميل کند.

کشمکش دورۀ اول تدوین قانون اساسی بین نیروهای دولت موقت از یک طرف و روشنفکران غیر دینی نهادهای فرهنگی و بخش های سکولار جامعه، نشان از این واقعیت داشت که اصل ولایت فقیه به عنوان نشانی از حکومت اسلامی پذیرفته و  موفق نبود.

در همان زمان، به گفتة آقای بنی صدر، وقتی پیش نویس قانون اساسی تدوین شد تا به مجلس مؤسسان ارجاع شود، روزی مهندس بازرگان با هیأت دولت به قم رفتند تا آقای خمینی را متوجه اهمیت تشکیل مجلس مؤسسان و تصویب قانون اساسی و پایان دادن به جو پر هیجان انقلابی کنند. آقای خمینی در آن نشست می گوید که برای ما اصل، انقلاب است و ما نمی باید منتظر مجلس مؤسسان باشیم،  همین قانون هر چه هست  به رأی مردم گذاشته شود تا کشور زودتر از هرج و مرج درآید چون موقعیت ملتهب جامعه خطر از دست رفتن انقلاب را در خود دارد.

آقای طالقانی در این میان حد وسط را می گیرد و پیشنهاد تشکیل مجلس خبرگان را با حضور فقهای دینی آگاه به احکام شرع به انتخاب آقای خمینی برای بار نخست مطرح می کند، مجلسی که نیمی از نمایندگانش توسط آقای خمینی تعیین شود و نیمی توسط مردم شهرهای مختلف ایران، تا تصویب قانون اساسی هرچه زودتر انجام پذیرد.

آقای خمینی این ایده را می پذیرد و دولت موقت موظف می شود در کمتر از یک ماه قانون اساسی را به تصویب این مجلس برساند. در آن قانون نخستین، اصل ولایت فقیه اصلاً وجود ندارد. همان زمان روشنفکرانی بودند که در روزنامة آیندگان با تمام آن روند مخالفت کردند و بر ضد آن قانون اساسی نقدها نوشتند، جبهة دمکراتیک ملی ایران و حتی مجاهدین خلق اصلاً در انتخابات شرکت نکردند و به آن قانون اساسی رأی ندادند ولی هیجان چنان بود که توده های عظیم مردم را به بهانة این که انقلاب در خطر است پای صندوق کشاندند و قانون اساسی پر از تناقض جمهوری اسلامی را تصویب کردند. جمهوری اسلامی چنان در ذات خود پر از تناقض است که از همان ابتدا هرگز یک مرکز قدرت نداشته است- از همان زمان آقای بازرگان تا زمان آقای خاتمی و تا امروز.

در مجموع خواست سرنگونی شاه و سلطنت به هر قیمتی، تمام این نیروها را کنارهم قرارمی داد. حتی آنها که با آخوندیسم مخالف بودند. اسلامی که مد نظر روشنفکران دینی بود، یک مسئلة اخلاقی و ایدئولوژیک بود، نه قدرت آخوند و حکومت. مسئلة مهم این بود که در دلِ نیروهای اسلامی، نیروی بزرگی بود که همان روشنفکران دینی بودند و در آن زمان علی شریعتی نماد آن بود و بسیاری دیگر از همفکران او همان زمان وارد حکومت هم شدند. این نیروها توانستند از اسلام مدينة فاضله ای بسازند که حمایت بسیاری از جوانان معترض را به دست آورد و بخشی از نیروهای تجدد خواه هم مانند زمان انقلاب مشروطه، تجدد را با دین یک کاسه کردند و به آن جریان پیوستند. هرچند خیلی زود متوجه شدند انقلاب از دست رفته و حکومت آخوندی بر کشور حاکم شده است.

م.ز: پیش از برگزاری انتخابات اخیر ریاست جمهوری اسلامی در ایران، جمعی از فعالین سیاسی، اجتماعی و دانشجویی با امضای بیانیه ای خواست های خود را از انتخابات و نیز از رئیس جمهور آینده مطرح کردند و تاکید نمودند که «تجربه مشاركت بي‌قيد و شرط و غيربرنامه‌اي در انتخابات و نيز تحريم مطلق و از ابتداي فرايند فضاي انتخاباتي، هيچكدام نتوانسته است به رشد جنبش‌هاي اجتماعي و يا حل معضلات كشور و مردم منجر شود… در نتیجه ما برخورد كنشگرانة مطالبه محور، با فرايند و فضاي انتخاباتي خواهيم داشت تا به تدريج “گفتمان مطالبه محور” را (به‌جاي مشاركت بي‌قيد و شرط و نيز تحريم از ابتداي فرايند انتخابات) مطرح كنيم.»

بخش قابل توجهی از این بیانیه به آزادی و حقوق بشر می پردازد. شما مانند بسیاری دیگر از تحلیل گران سیاسی گفتمان جنبش سبز را مردم سالاری و حقوق بشر می دانید، و این هر دو – به ویژه پرداختن به منشور جهانی حقوق بشر- را پاشنة آشیل جمهوری اسلامی می خوانید.  آیا می توان گفت اختلاف آشکار بین مردم و نظام حاکم بر ایران، پیش از تقلب انتخاباتی و با شکل گیری گفتمان مطالبه محور به نوعی شکل گرفته بود؟

م. خانباباتهرانی: جنبشی که پس از کودتای انتخاباتی در ایران پاگرفت و به جنبش سبز شهرت یافته است، حرکت وسیع ملی و جنبشی رنگین کمانی است برخاسته از مطالبات مدنی شهروندان ايرانی و تشکل های متعدد فرهنگی، سیاسی و اجتماعی مانند دانشجویان، زنان، معلمین و غیره که همانطور که شما به درستی یادآور شدید پیش از انتخابات بیانیه ای را امضاکردند مبنی بر این که تحریم از ابتدای فرآیند انتخابات یا مشارکت بی قید و شرط در انتخابات هیچ یک به رشد جنبش های اجتماعی در جامعه کمک نمی کند و در نتیجه خواسته های خود را از انتخابات و از نامزدهای ریاست جمهوری مطرح کردند. واقعیت این است که پس از طرح این گفتمان موضع نهادها و سازمان های سیاسی مختلف اپوزیسیون خارج از کشور از جمله اتحاد جمهوری خواهان که من یکی از پایه گذارانش هستم نیز تکانی خورد و راه برخورد درست تری را با مسئلة انتخابات یافت که در سمت و سوی گفتمان مطالبه محور بود.

بخش قابل ملاحظه ای از این بیانیه به انتخابات آزاد و مسئلة حقوق بشر در ایران می پردازد. همزمان با این جریان و با ورود آقای موسوی به صحنة انتخابات، من به سهم خود تلاش کردم چشم انداز آنچه در این انتخابات می گذشت را از طريق رسانه های فارسی زبان تحلیل کنم. در اول ژوئن سال 2009 در مصاحبه ای با صدای آلمان اهمیت انتخابات دهم ریاست جمهوری را با توجه به جریان های مدنی یادآور شدم و پس از آن نیز در رسانه های فارسی زبان دیگر با بیان اهمیت مشارکت در چنین انتخاباتی کوشيدم به حرکت مدنی که در ایران آغاز شده بود تا آنجا که توان داشتم ياری دهم.

پس از برگزاری انتخابات که با کودتای سپاهی- امنیتی و ولایت فقیه فضای جامعه دچار بحران و به هم ریختگی شد، من در 12 اکتبر 2009 در رادیو صدای آلمان به اهمیت یکپارچگی صفوف اپوزیسیون اشاره کردم و به روشنی متذکر شدم، جنبشی که به دنبال کودتای انتخاباتی به وجود آمده است برای ادامه یافتن، نیازمند یک استراتژی دقیق سیاسی است که نمی تواند و نباید مدتی طولانی منتظر آن بماند.

جنبش سبز مردم ایران در اعتراض به بی اهمیت شمردن نظر و رأی مردم و دستبرد در صندوق های آرا شکل گرفت و شعار محوری آن یعنی «رأی من کو» نشانگر آگاهی و بلوغ شهروندی مردم است و این آگاهی شهروندی خود را از همان گفتمان مطالبه محور که شما به درستی متذکر شدید نشان داده بود. سمت گیری آقای خامنه ای به سود احمدی نژاد و کودتاچیان بعد از تقلب انتخاباتی محیط را ملتهب تر کرد و جنبش را به خیابان کشاند. بعد از عاشورا هم کوشش رهبران جنبش به بازکردن راهی برای مذاکره بین رهبر و جناح حامی او با جنبش مردم راه به جایی نبرد و جنبش سبز به مبارزات خود ادامه داد و آخرین صحنة این مبارزه هم صحنة نمایش مسخرۀ سی و یکمین سالگرد انقلاب اسلامی بود که نظام با بسیج نیروهای دولتی-امنیتی و صرف هزینه های گزاف و ضرب و شتم نیروهای مخالف به باور خود سعی کرد حمایت مردمی از خود  را به جهان نشان دهد و برای خود آبرويی دست و پا کند؛ و لی در واقع تشت رسوایی رژیم ولایت فقیه در آن روز از بام جهان برزمین افتاد و جهانیان در آن روز به سبعیت  عمال رژیم ولایت فقیه که در برابر مردم خانم زهرا رهنورد و آقای مهدی کروبی، رئیس سابق مجلس شورای اسلامی و یکی از یاران وفادار ايت الله خمینی، را کتک زدند و مجروح کردند پی بردند. در واقع جهانیان در آن روز بیش از همیشه دریافتند که کشور ایران با چه روش های خفت بار و پلیسی اداره می شود. آقای ولی فقیه تصور می کند به جای حل مسئله می تواند با پاک کردن صورت مسئله به حکومت خود ادامه دهد. اعلامیه ای که آمریکا و 27 کشور اروپایی در محکوم کردن نقض حقوق بشر در ایران صادرکردند نشان می دهد حمایت های بین المللی از این رژیم رو به کاهش است و گامی است برای نزدیک شدن به پاشنة آشیل این رژیم که دقيقاً مسئلة حقوق بشر است. جهان سرانجام از بازی مسخرة اتمی شدن ایران می گذرد و گام نخست را در جهت طرح این مسئله برمی دارد که نظامی که با تبعيض و تحکم و با قانون اساسی آپارتایدی، با ملت خود برخوردمی کند، قابل اعتماد و شايسته مراوده نیست. من امیدوارم برخوردهای این رژیم کار را به جریانی شبیه یوگسلاوی سابق و میلوسویچ نکشاند و جنبش سبز با همین مبارزۀ مدنی و با اخلاقِ  مداراگرانه ای که دارد مشکلات را از درون کشور حل کند و با دست خود نقطة پایانی بر استبداد حاکم بگذارد.

م.ز: جنبش سبز حرکتی است خودجوش با رهبری غیر متمرکز.

شما در یکی از گفتگوهای اخیرتان بعد از تظاهرات روز عاشورا گفته اید: «جنبش آزادی خواهانة و اصلاح طلبانة مردم در شرایط کنونی برای پیشبرد فرایند و چالش هایی که در پیش روی خود دارد، نیازمند تشکیل یک شورای هماهنگی ملی است.»

نخست: آیا جنبش سبز در نگاه شما یک جنبش اصلاح طلب- با تعریف اصلاح طلبان دوم خردادی- است یا حرکتی است خواستار تغییرات اساسی در ساختار نظام جمهوری اسلامی و قانون اساسی آن؟

دیگر این که ممکن است دربارۀ ایدۀ «شورای هماهنگی ملی» توضیح بیشتری بدهید؟ با توجه به حساسیتی که حکومت اسلامی بر ایرانیان مقیم خارج از کشور دارد- به ویژه بر نسل اول مهاجر، که نیروی ارزشمندی از سیاستگران کارآمد و با تجربه را میان خود دارد- آیا این شورا قادر خواهد بود بدون ایجاد مشکل برای جنبش سبز، اعضایی از اپوزیسیون خارج از کشور را نیز در خود جای دهد تا به گفتة شما رنگین کمان جنبش شهروندی ایران تصویر کاملی در آن پیداکند؟

م. خانباباتهرانی: بی شک یکی از دلائلی که جناح های مختلف اپوزیسیون نظام به جنبش سبز پیوستند و با آن همراه شدند نشانه هایی از پذیرش انتخابات آزاد در برنامه های انتخاباتی آقایان موسوی و کروبی از همان ابتدای کار بود. چون شعار انتخابات آزاد شعاری بود که بسیاری از کوشندگان دگراندیش ایرانی در داخل و خارج از ایران طرح کرده بودند. خود من هم از مدافعان و کوشندگان پرداختن به استراتژی انتخابات آزاد در ایران هستم و معتقدم جمهوری اسلامی برای آزمودن قدرت خود بهتر است به جای استفاده از توپ و تفنگ، به برگزاری یک انتخابات آزاد و پیش از آن به تظاهرات آزاد و بدون پیش شرط مردم تن دهد و حتی سرنوشت جامعه را به یک همه پرسی بگذارد.

دربارۀ شورای هماهنگی ملی که من در مرحله ای از جنبش بیان کردم و باعث بحث و گفتگوی بسیار بین اپوزیسیون شد، شخصاً با بسیاری سران اپوزیسیون صحبت کردم و آنچه شنیدم در مجموع این بود که شعار پسندیده است و فکر درست است. اما نخستين اشکال کار اين است که بسیاری از چهره ها را نمی توان کنار هم نشاند و چنین شورایی تشکیل داد و دوم هنوز زمان  این کار نرسیده است.

با اين همه، به باور من هیچ جنبشی بدون داشتن یک شورای رهبری یا شورای هماهنگی که جانشین یک پارلمان سایه باشد تا یک هیأت اجراییه را در خود رشد دهد و بتواند جنبش را همه جانبه هدایت کند، موفق نشده است. رهبرانی مانند آقایان موسوی، کروبی و خاتمی تا زمانی از طرف مردم پذیرفته شده اند که در برابر استبداد دینی پافشاری کنند، با این همه، بدون وجود یک شورای هماهنگی ملی نمی شود جمع بستِ نظرات اجزای متکثر جنبش سبز را به صورت یک استراتژی سیاسی ارائه داد. حضور نمایندگان و شخصيت های معتمد از نهادهای مدنی، صنفی، سياسی و فرهنگی گوناگون در کنار هم در یک شورا می تواند به انسجام جنبش سبز کمک کند. «شورای هماهنگی ملی» چيزی نيست جز احترام و اعتماد به خردجمعی.

مشکل از نظر بسیاری از سران جبهه های مختلف اپوزیسیون اینجاست که پراکندگی و ضعف احزاب سیاسی ایرانی فضای چنان شورایی را بیشتر به محلی برای بحث و جدل بیشتر  میان خود تبدیل می کند. اما به باور من نبود چنین شورایی – حتی با همان شرایط که می گویند- می تواند به وضعیتی بینجامد که بعد از آنچه در سی و یکمین سالگرد انقلاب گذشت، سبزها بگویند ما از این پس تنها به سخنان موسوی و کروبی گوش می دهیم و دلیلشان رهنمودهای تنی چند در خارج از کشور است که برخلاف خواست آقای موسوی که بر حفظ هویت سبزها تأکید داشت، از مردم خواسته بودند نشان سبز با خود حمل نکنند و اجازه ندهند در جمعیت شناسایی شوند.

سخن من این است که اگر بعضی افراد از بعضی جبهه های فکری نمی توانند کنار هم بنشینند، حداقل می توانند کنار بروند و با نیروهای جوان و آگاه که تعدادشان در کشور بسیار است و چنین مشکلاتی هم با هم ندارند جایگزین شوند، منتها جنبش باید اول به این ضرورت پاسخ دهد و چنین شورایی را بخواهد که ظاهراً هنوز چنین نشده است. دلیلی که می آورند این است که نیروهای اسلامی جنبش به دلیل شرایط خاص درون کشور هنوز زود است حتی در داخل کشور با کسانی که به اصطلاح غیر خودی خوانده می شوند در یک مجمع بنشیند، اگر چنین کنند موقعیت خود را در چهارچوب نظام و جامعه از دست می دهند و این به زیان جنبش خواهد بود و به سود افراطی ها و دیگران که بگویند: ما از اول می گفتیم این جنبش دست در دست بیگانگان و نیروهای ضد انقلاب دارد. حال آن که در حال حاضر این رهبران می توانند از موقعیتی که دارند برای ايستادگی با استبداد مذهبی بهره گیرند.

در نهایت، هر زمان که مناسب باشد و به نظر من هم اکنون مناسب است تا چنین شورایی زیر شعار آقای خاتمی يعنی «ایران برای همة ایرانیان»  تشکیل شود. آقای خاتمی در گذشته زیر فشار نظام نتوانست بر اين شعار پافشاری کند. این شورا می تواند به این تبعیض انسانی و آپارتایدی که رژیم با عنوان خودی و غیرخودی به مردم ایران تحمیل کرده است پایان دهد. جنبش سبز نشان داده است که یک رهبر واحد نمی خواهد، اما با رهبری پراکنده هم نمی شود تا ابد پیش رفت. شورای هماهنگی با دربرگرفتن رهبران کنونی جنبش و دیگرانی از جبهة ملی، ملی مذهبی ها و دگراندیشان دینی، جنبش زنان، جنبش روشنفکران و دیگران می تواند راه حل مناسبی باشد.

من کاملاً با شما موافقم که حضور هر چهره ای از خارج از کشور در هر شورای هماهنگی به زیان جنبش تمام می شود. من روی سخنم با کوشندگان ساکن ایران است. هستند کسانی که سال های پیش در  همین نظام مسئولیت های دولتی داشته اند، از زمان دولت موقت تا دولت های دیگر و یا در کانون های مدنی و فرهنگی مبارزه کرده اند، روی سخن من با اینهاست.

بنابراين، در همان داخل کشور و در میان گرایش های گوناگونی که وجود دارد، حتی اگر محدود به گرایش هایی شود که به براندازی فکر نمی کنند و به اصلاح درونی پایبندند، اما عدم خشونت را قبول دارند،  می شود شورایی تشکیل داد و کار را پیش برد.

م. ز: ایدۀ دیگری که اخیرا مورد بحث و گفتگوست ایدۀ برگزاری «انتخابات آزاد» است که شما هم عنوان کردید و  تا آنجا که من درک کرده ام موضوع این انتخابات را در قدم نخست، انتخاب ریاست جمهوری بدون نظارت استصوابی درنظر دارد. اگر موضوع انتخابات نخست بر پاية انتخاب ریاست جمهوری بناشود، آیا پس از رسیدن به مرحلة تشکیل مجلس مؤسسان و بازنگری قانون اساسی و برگزاری همه پرسی آزاد و قانونی، به لزوم ایجاد امکان انتخاب و رأی دادن به اشکال متفاوت نظام حکومتی مانند پادشاهی مشروطه یا حتی خود جمهوری اسلامی باور دارید؟ و بر اساس بحث ها، تبادل نظرها و گفتگوهایی که انجام شده است، آیا هموطنان ما که به آن اشکال دیگر حکومت معتقدند در انتخابات آزاد برای برگزیدن ریاست جمهوری- حتی برای یک دولت موقت- شرکت خواهندکرد؟

م. خانباباتهرانی: ايدة همه‌پرسی که چند سال گذشته در خارج از کشور طی بيانيه‌ای با امضای بسياری از کوشندگان سياسی اپوزيسيون زير عنوان «60 میلیون نه به جمهوری اسلامی!» مطرح شد، اولاً به دلیل فقدان شرایط لازم در درون کشور در آن زمان و ثانياً به علت وجود يکپارچگی نسبی هيئت حاکمه، پيشبرد و اجرای آن ممکن نشد و فقط در حد ايده‌ای غير قابل اجرا، در خارج از کشور باقی ماند. اما صورت تکامل‌يافته و واقعگرايانة فرايند همه‌پرسی در شرايط کنونی، کوشش و تلاشی است که به‌منظور انجام برگزاری انتخابات آزاد، بدون نظارت استصوابی و دخالت شورای نگهبان، در داخل و از جانب برخی شخصيت‌های اصلاح‌طلب نظام و جنبش گستردة سبز و آزاديخواهانة مردم ايران و نيز با حمايت گستردة ايرانيان آزاديخواه خارج از کشور پيگيری می‌شود. برگزاری انتخاباتی آزاد که در آن ميزان رأی ملت باشد، می‌توان به راه حل بحران کنونی کمک و با ايجاد فضايی باز و تأمين آزادی فعاليت احزاب، سنديکاها، نهادهای مدنی – فرهنگی و مطبوعات و رسانه‌های همگانی آزاد، شرايط لازم را برای تشکيل مجلس مؤسسان و بازنگری و تدوين قانون اساسی که حافظ حقوق انسان و تضمين کنندة حاکميت مردم باشد، فراهم سازد. اين فرايند با رشد جنبش مسالمت‌آميز مردم و در تحليل نهايی از راه برگزاری انتخابات آزاد ممکن و دست ‌يافتنی است. حرکت اصلاح‌طلبانه که با پيروزی محمد خاتمی در انتخابات دوم خرداد 76 آغاز شد و با شعار «ايران برای همة ايرانيان»، نويد برابری حقوق شهروندی و اصلاح موارد حقوقی و موانع دست و پا گير را می‌داد، از آنجا که تنها اميد دولت خاتمی بسته به ساختارهای موجود قانون اساسی و چانه‌زنی در بالا محدود می‌شد، با فروکش کردن زمينة مردمی اصلاحات از يک سو و سياست سرکوبگرانة استبداد مذهبی به رهبری ولی فقيه، از ديگر سو، در بن‌بست قرار گرفت. نتيجه آن شد که دولت نظامی امنيتی احمدی‌نژاد به کمک و پشتيبانی ولی فقيه جايگزين آن شد. خلاصه کنم: تغيير در وضعيت موجود، به باور من، بدون داشتن راهبرد تغيير ساختاری ممکن نيست. سرنوشت برنامة اصلاحات دولت خاتمی گواه همين واقعيت است. رفُرم يا اصلاحات نيازمند دو حرکت همپاست: اولاً خواست و حرکت اصلاح‌طلبانه بايد در ميان آن عده از حکومتگران که به ضرورت آن پی برده‌ باشند، به وجود آيد. حرکت ديگر، مطالبات اصلاح طلبانة مردم است که بايد از سوی لايه‌های گوناگون اجتماعی طرح و بر تحقق آن پافشاری شود.

به نظر من خواست انتخابات آزاد در همان گفتمان مطالبه محور نيز که شما پيشتر اشاره کرديد بازتاب يافته بود، و بسياری به همین دلائل به انتخابات و بعد به جنبش سبز پیوستند. البته بديهی است که در یک انتخابات آزاد می باید زمينة شرکت آزاد  همة گرايش‌ها و احزاب و سندیکاها فراهم باشد و همه بتوانند خواسته ها و طرح های خود را مطرح کنند.

کوشندگان خارج از کشور نيز می‌توانند با سازماندهی گسترده در حمایت از جنبش داخل کشور گام بردارند. و از اين طريق به تسريع فرايند برگزاری انتخابات آزاد و موفيت جنبش سبز و آزاديخواهانة مردم ايران ياری رسانند. تصور نمی‌کنم که در شرايط کنونی، کوششی ثمربخش‌تر از اين برای کوشندگان و فعالان سياسی خارج از کشور ممکن باشد. آقای داریوش همایون نيز با هوشمندی سیاسی خود به درستی يادآور شده است که «ما چیزی جز جنبش سبز نداریم.» اگر این جنبش مسالمت‌آميز کنونی از دست برود، ميهن ما با وضعيتی تيره و تارتر روبرو خواهد شد. و چنين مباد.

از آنجا که جنبش سبز یک جنبش دامن گستر ملی است، تمامی ایرانیان صرف نظر از نگاهشان به نوع حکومت آیندۀ ایران، با حقوق شهروندی برابر در این جنبش و در ساختن آیندۀ ایران جای دارند. درایت سیاسی همۀ ما که آرزو و آرمان پایداری ایران را داریم، می تواند به حفظ جنبش از آنچه حکومت اسلامی می کوشد از آن طریق به آن آسیب رساند کمک کند.

م.ز: به فاصلة کوتاهی پس از  اعلام نتایج انتخابات و حمایت آقای خامنه ای از تقلب آشکار انتخاباتی،  شعارهای جنبش سبز بسیار گسترش یافت و از «رأی من کجاست؟» به باطل شمردن ولایت آقای خامنه ای و طرح «جمهوری ایرانی» و پس از آن «دولت سبز ملی» رسید و مشروعیت اخلاقی و سیاسی نظام حاکم و اصل ولایت فقیه توسط بسیاری – از جمله برخی نواندیشان دینی و نیز جمعی از مراجع تقلید شیعه- مورد پرسش قرارگرفت. این روند بعد از تظاهرات روز عاشورا به جایی رسید که آقای کروبی گفت: «محمد رضا شاه هم دستکم حرمت روز عاشورا را نگاه داشت، ولی اینها آن حرمت را هم زیر پاگذاشتند».

بیانية هفدهم آقای موسوی- که شما همراه 53 تن دیگر از روشنفکران این سوی مرزهای ایران بیانیه ای در حمایت از آن امضاکرده اید- با کوشش در بازکردن راهی برای مذاکره یا چانه زدن و گرفتن امتیاز از اصولگرایان، راه را بر ایجاد ارتباط با بخش سرکوبگر دستگاه حاکم و بیرون رفتن از بحران سیاسی موجود گشود. اما دستاورد این گشایش از ایجاد اختلاف میان برخی اصولگرایان فراتر نرفت و مشروعیت نظام همچنان زیر سؤال ماند.

نخست: با مرور هفده بیانیه ای که آقای موسوی در هشت ماه گذشته منتشرکرده اند، به نظر می رسید آقای موسوی، در جایگاه یکی از سران یا سخنگویان خواست های بدنة جنبش سبز، همراه با جنبش بالیده و از ذهنیت خودی و غیرخودی نظام ردشده است، تا آنجا که در بیانية شانزدهمشان گفته اند: «زیباترین پدیده این است که مردمی از سلیقه های گوناگون گرداگرد هم هستند که تفاوت ها و تنوع هایشان را کنار نمی گذارند، بلکه به رسمیت می شناسند./ در تمام این مدت کسی لازم نمی‌دید که برای شرکت در این یکرنگی هویت خویش را از دست بدهد و دیگری شود.»

 اما در مصاحبة اخیرشان با سامانة «کلمه» می گویند:« اینکه وسط معرکه بحث هایی به میان کشیده شود که با اعتقادات و دین و ایمان مردم ناسازگاری دارد، مشکوک است./ کسانی که اهداف مبتنی برعبور از قانون اساسی را دنبال می کنند ممکن است امروز بلندگوهای بزرگی را در اختیار داشته باشند ولی در بطن جامعه اهداف آنها با سوء‌ظن جدی روبرو است. مخصوصا که در کنار منادیان عبور از قانون اساسی خواسته و نخواسته آنها بعضی از چهره های منفور شاهی حضور دارند که به صورت فرصت طلبانه ای کینه خود را به مردم و انقلاب به نمایش می گذارند. کسانی که تئوریسین های شاهی را در برنامه های خود علم می کنند ظاهرا یادشان رفته است که مردم حافظه بسیار خوبی دارند./ به نظر من تلاش برای سوق دادن مردم بسوی شعارهای محدود و از پیش تعیین شده ،اهانت به مردم است و باید شعارها از بطن حرکت های مردمی و بصورت خود جوش و غیر آمرانه بجوشد. همانطور که در سال ۵۷ شعار استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی به صورت طبیعی از دل مردم جوشید.»

هرچند سخنان خود را چنین می بندند: «یکی از زیبایی های فضای سبز آن است که همه حرفهای خود را می زنند و این حرکت در یک فضای تعامل گسترش می یابد. بنده هم به عنوان یک همراه نظرات و پیشنهادات خودم را در این فضا مطرح می کنم./ جنبش سبز به کرامت ذاتی انسانی و حق تنوع عقاید و اندیشه و آزادی بیان احترام می گذارد و از همه جنبش هایی که اهداف آنها بهروزی و رشد ملت و تضمین حقوق شهروندی و آزادی های اساسی ملت ما و نیز عدالت اجتماعی است استقبال می کند و آنها را از خود جدا نمی داند.»

آیا آقای موسوی می کوشند ضمن همراهی با جنبش چندصدايی مردم از مشروعیت نظام جمهوری اسلامی در برابر خواست یا شعار «جمهوری ایرانی» حمایت کنند؟ و آیا رژیم اسلامی ایران هنوز راهی برای بازیافتن مشروعیت سیاسی از دست رفتۀ خود دارد؟

م. خانباباتهرانی: این رژیم قانونی و حقانی نیست و به پایان خود رسیده است و هر کاری هم که بکند به این پایان خواهد رسید. من اصولا با اصطلاح مشروعیت چندان موافق نیستم چون جنبة دینی دارد، یک مقبولیت دینی و خدایی را نشان می دهد. حقانیت و قانونی بودن یک نظام پذیرفته شدن آن نظام از سوی جامعه است که در مورد جمهوری اسلامی دیگر وجود ندارد.

به نظر من آقای موسوی می خواهد به مخالفان و نیز به دشمنان جنبش سبز ثابت کند که وی بر اساس درک خود از نظام جمهوری اسلامی و قانون اساسی آن هم به جمهوری و هم به اسلام پایبند است. یادمان باشد آقای موسوی یکی از انقلابیون و پایه گذاران و چهره های مطرح همین نظام است و نخست وزیر زمان جنگ این حکومت بوده است و نمی تواند یک باره از نظام کنده شود.

نیروی مقابل آقای موسوی سعی می کند آقای موسوی و آقایان خاتمی و کروبی را در شرایطی قراردهد که اینها به نوعی از هم جدا شوند و با فروپاشیدن رهبری، جنبش از هم بپاشد.

دیدیم آقای خامنه ای گفت این آقایان باید بیایند و شفاف مواضع خود را روشن کنند.

ترس اصلی اینها از نیروهای سکولار است. چندی پیش برادر آقای خاتمی رسما اعلام کرد که «سکولاریسم متعلق به مسیحیت بوده و فرهنگ ما تکیه بر اسلام دارد.» نظام جمهوری اسلامی فکرمی کند سکولاریسم باعث از بین رفتن دین و روحانيت در ایران می شود و بسیار روی آن حساس است. در حالی که سکولاريسم خواهان جدايی نهاد دين و نهاد دولت است و با از ميان برداشتن نهاد دين ميانه ای ندارد. آنچه برای مثال در آلبانی  با عنوان «سکولاريسم راديکال» وجود داشت، با آنچه انديشمندان نهضت روشنگری در اروپا در نظر داشتند، تفاوت اساسی دارد. اين که هر فرد مسلمان يا معتقد به اديان ديگر به عنوان شهروند، در جامعه حق حيات و انتخاب و مشارکت در فرايند امور دارد، چنان بديهی است که نيازی به استدلال ندارد. شايد شعار «جمهوری ايرانی» که جسته و گريخته در تظاهرات شنيده می شود، نشان دهندة همين خواست جدايی نهاد دين و نهاد دولت است و نبايد برداشتی ناسيوناليستی از آن داشت.

به هر حال، آقای موسوی هم از همان ابتدا به شعار «جمهوری ایرانی» حساسیت نشان داد و این حرف های اخیرش هم نشان می دهد هنوز بر همان موضع است.

به نظر من آقای موسوی می داند جامعة ایران دیگر نظام دین سالار را قبول نخواهدکرد و بحث ها مانند اوائل انقلاب بر سر جمهوری بدون پسوند است. خود من هم به چنین نظامی معتقدم، جمهوری واقعی که هیچ پسوندی لازم نداشته باشد: «جمهوری ايران»

این حرف های آقای موسوی روشی است برای نگهداری جنبش و نظام هر دو از جدالی که در داخل است. به نظر من دقيقاً همین نظر، ضرورت بیشتر تشکیل شورای هماهنگی را مطرح می کند، رهبران کنونی باید بتوانند در کنار نیروهای  ملی و لیبرال و سوسیال دمکرات و به ياری خرد جمعی در این مسائل نظر دهند و بحث کنند.

من باور دارم نظام هنوز از ماندن خود و توانایی بازگرداندن بعضی از نیروها و سران اپوزیسیون قطع امید نکرده است، دیدیم که آقایان رفسنجانی، ناطق نوری و رضایی از آشتی ملی صحبت می کردند. از آن طرف می بینیم که آقای عباس عبدی معتقد است این جنبش نمی بایست خیابانی شود چون خیابان محلی است که هر حرفی در آن زده می شود و برخی حرف ها و شعارها نباید مطرح شوند.

روشن است که رژیم دوست ندارد مردم در خیابان «مرگ بر دیکتاتور» بگویند. یا آقای سعید حجاریان گفته است من هنوز به استراتژی فشار از پایین و چانه زدن از بالا اعتقاد دارم. یعنی ما جناح های مختلف نباید همدیگر را رها کنیم.

به نظر من بین چهره های مطرح این جنبش آقای موسوی مستعد ترین فرد برای رهبری است چون بدون درافتادن به راه پوپوليسم، نفسش را با نفس مردم در خیابان های شهر یکی کرده است هر چند مجبور است کاملا از نظام کنده نشود.

آقای موسوی به این درک روشن رسیده است که جریان انتخابات و شعار «رأی من کجاست؟» سپری شده است و مردم مطالبات دیگری دارند، برای همین در بیانية هفدهم خود ابدا تأکیدی بر تجديد انتخابات نداشت، هرچند برخی ایراد گرفتند که گویا دارد از بالا مصالحه می شود، ولی من معتقدم آن جریان دیگر موضوعیت نداشت و جنبش سبز باید به بسیاری مطالب دیگر بپردازد و راه خود را ادامه دهد.

از همه مهم تر این که نیروهای اجتماعی دیگر را که حضورشان به تقویت جنبش کمک می کند در نظر بیاورد و در واقع کارگران و کارمندان و به طور کلی مزدبگیران جامعه را جلب جنبش سبز و مدار اعتراض کند تا تعادل قوا را به سود خود تغيير دهد. حضور کارگران، اتوبوس رانان، معلمان و کارکنان نهادهای دولتی و کارکنان بخش خصوصی می تواند مانند سال 57 به قدرت جنبش اعتراضی بیفزاید. در زمان شاه هم پیوستن کارگران و دیگر مزدبگيران جامعه به معترضین، نقش مهمی در پیروزی انقلاب داشت چون توازن جامعه را به سود جنبش تغيير داد. جنبش سبز هم اکنون باید به این مسائل توجه کند و مطالبات آن نیروهای دیگر را وارد خواسته های رسمی خود کند. اقلیت های قومی و دینی هم می توانند در این زمینه بسیار کمک کنند و خواسته های فرهنگی خود را در قالب اعتراض های جنبش سبز به میان آورند و همة این خواسته ها می تواند به تدوین سیاست هایی بینجامد که به رشد استراتژی جنبش سبز یاری رساند.

البته این کارها به هماهنگی و ارتباط های وسیع نیازدارد و سران جنبش از ابتدا هم از لزوم داشتن یک رسانة قابل اعتماد و اتکا صحبت می کردند؛ چون رسانه های داخل ایران به طور انحصاری در اختیار اصول گرایان است. آقای کروبی خبر از حرکت های تازه در جنبش داده است که ممکن است یکی از همین حرکت ها ایجاد رسانه ای تصویری باشد که به وسيله ماهواره هماهنگ کنندۀ صداهای مختلف جنبش شود.

م. ز: تلویزیون جمهوری اسلامی چندی است به پخش زندۀ مناظره هایی میان منتقدان و مخالفان برخوردهای خشن و بی منطق نظام با معترضین، و مدافعان حکومت می پردازد و می کوشد سخنان و خواست های مردم را از زبان منتقدینی که بخش از بدنة حکومت اند و به ساختار کلی نظام اسلامی باوردارند، به زبان آورد.

آیا رژیم می کوشد غیر مستقیم نشان دهد وجود یک بحران سیاسی را پذیرفته است و درپی یافتن راه حل مسالمت آمیز است تا مشروعی یا به گفتۀ شما «حقانیت» سیاسی و اخلاقی خود را بازسازی کند، یا می خواهد دایرۀ به اصطلاح خودی ها را با کنار گذاشتن کامل طرفداران عرفیگرایی، اندکی گسترش دهد و به بیان دیگر اصلاح طلبان حامی اصل نظام را از سکولارها در هر شکل و نیز هواداران اشکال دیگر نظام حکومتی جداسازد، از راه سبز امید پیش افتد و جنبش سبز را به نوعی تصاحب کند؟

م. خانباباتهرانی: بعد از تظاهرات وسیع روز عاشورا و خشونتی که بر جنبش سبز واردآمد، رژیم با یک برنامه ریزی پشت پرده با توجه به پیشنهاد آقای هاشمی رفسنجانی و دیگران، خواست مرهمی بر زخم های جامعه بگذارد و به همان آشتی ملی نزدیک شود. بهترین راه این کار بحث و گفتگو بین دست اندرکاران خود نظام با حالتی معقول و موقر و قانونی بود تا مشکلات و خواسته های مردم بیان شود و التهاب جامعه بخوابد. این تجربه را چندبار تکرار کردند و آخرینش همین چند روز پیش گفتگویی با آقای صادق زیباکلام بود که اتفاقاً گفتگوی خوبی هم بود.

ولی اصولگرایان نشان دادند که تحمل کوچک ترین حرفی را که بازگوکنندۀ گوشه ای از حقیقت جامعه باشد هم ندارند. مافیای سپاه با آن منافع گستردة اقتصادی که تصمیم گیری های خامنه ای را هم در دست دارد نمی گذارد هیچ روزنه ای باز بماند. سپاه به طور صریح حتی مناظرات نامزدهای انتخاباتی ریاست جمهوری را هم درست نمی دانست و به آن اعتراض کرد و مدعی شد اعتراض های مردم اصلا به دنبال حرف هایی که در آن برنامه ها مطرح شد شکل گرفت. همین برخورد را با بیانیه های آقای موسوی هم داشتند. ترس سپاه از این است که هر حقیقتی در عرصة عمومی مطرح شود به بسیج همگانی مردم کمک می کند.

تجربۀ آن مناظره ها هم فکرنمی کنم دوباره تکرار شود. اینها می خواستند جنبش را ساکت کنند و از خیابان به خانه ها و پای بحث های تلویزیونی بکشانند که نشد. هرچند برخی از نظریه پردازهای اصلاح طلب مانند عباس عبدی امروز معتقدند که جنبش اعتراضی مردم دیگر باید توپ را به زمین طرف مقابل بیندازد و خیابان را ترک کند و خوش بين اند که مسائل با گفتگو حل شود.

م. ز: خشونت دستگاه حاکم بر ایران- که هر روز به شکلی بی­رحمانه­تر نمایش­داده­می­شود- در تظاهرات نهم دی، روز عاشورا، به غیر انسانی ترین شکل خود رسید. دستگیری های گستردۀ بعد از آن واقعه و نسبت دادن محاربه و یا وابستگی به سازمان مجاهدین خلق یا انجمن پادشاهی ایران، به برخی بازداشت شدگان و اعدام دو تن آز آنان، برخوردی بود که در هفت ماه گذشته چنین شفاف و صریح روی نداده بود.

بدنة جنبش، سخنگویان یا سران جنبش، تحلیلگران و منتقدان سیاسی در داخل و خارج از کشور، هر کدام چه می­توانند بکنند تا از ناامید شدن، چندپاره شدن، و از همه مهم­تر به خشونت کشیده شدن جنبش در برابر چنین سرگوبگری وحشیانه ای جلوگیری شود؟

م. خانباباتهرانی: به یاد داشته باشیم که خشونت و سبعیت این نظام چیز تازه ای نیست، پایه های این نظام از همان ابتدا در خون کارگذاشته شده است. کافی است به کشتارهای سال 67 نگاه کنیم و به یاد آوریم با چه نظامی طرف هستیم.

اگر امروز این نظام نمی تواند آن کارها را بکند به این دلیل است که خود از درون خود به دو پاره شده است: خط امامی ها که همان پایه گذاران اولية رژیم اسلامی هستند یک طرف و ملایان دیگر و سپاه و دزدان پول نفت در طرف دیگر. همان سال 67 هم که نظام بسیار یکپارچه تر از این بود دیدیم که اعتراض آقای منتظری به آن کشتار به شکاف میان برخی جناح ها انجامید.

در واقع این نظام است که دوپاره و ناامید شده است و برای همین به چنین کارهایی دست می زند.

مردم ایران در تجمع 22 بهمن نشان دادند که کنار هم ایستاده اند و اخلاق ضدخشونت خود را حفظ کرده اند. 22 بهمن امسال به نظر من بیش از همیشه خفت حکومت و سربلندی مردم را نشان داد. نشان داد که مردم نمی گذارند تا افراطی های حکومت تحريکشان کنند. ببينيد با آنکه جنبش سبز تا کنون بهانه به دست اينها نداده است با چه وحشيگری با يک جنبش مسالمت آميز مدنی برخورد کردند.

پس از هشت ماه مردم خسته که نشده اند سهل است، بالغ تر شده اند. آنها که انتظار دارند هر تجمع جنبش سبز میلیونی باشد تجربۀ کافی کار سیاسی ندارند. جنبش باید با درایت بسنجد چگونه با کمترین هزینه مطالبات خود و چهرۀ رژیم را به جهان نشان دهد و در این راه بسیار موفق بوده است.

22 بهمن امسال تمام خبرگزاری های بین المللی یکصدا گزارش دادند که معترضین ایرانی علی رغم تهدید و ضرب و شتم و شکنجه و اعدام حکومت خسته نشده اند و دنبال خواسته های بر حق خود هستند و نیز گفتند که رژیم ایران نشان داد که تحمل کوچک ترین حرف مخالف را ندارد.

یادمان باشد این مبارزۀ مردم ایران ادامة مبارزۀ سی ساله ای است که از درون یک تونل ترسناک و تاریک پر از شکنجه و قتل و تجاوز رد شده است. این مردم می دانند آقای خمینی در یک شب فرمان قتل چندین هزار تن از هموطنان ما را صادر کرد و باز هم رژیم به جایی نرسید.

مردم یادگرفته اند خشونت به جایی نمی رسد. من نگران سقوط اخلاقی جنبش سبز نیستم. مردم می دانند سپاه پاسداران منتظر به خشونت کشیده شدن این اعتراض هاست و فکرمی کند می تواند با یک کودتای نظامی همه چیز را به دست گیرد و بعد از آن به یک خونریزی بزرگ دست بزند و همه را سرکوب کند.اما به نظر من این یک خیال باطل است.

فرهنگ و سیاست در جنبش سبز به چنان رشدی رسیده است که اجازۀ چنین اتفاقاتی را نخواهد داد. مردم شعار بیهوده نمی دهند، خواست نسنجیده ندارند و از خشونت گريزانند. جوانند و درس خوانده و به امروز و به جهان تعلق دارند. معیارهایشان پیشرفته و جهانی است. ملت ایران در حال حاضر جوان ترین ملت دنیاست، سه  میلیون و نیم دانشجو و هجده میلیون دانش آموز دارد، این بزرگ ترین سرمایه برای یک ملت است، چشم انداز ملت ما راه درست زندگی کردن و بهترکردن زندگی را پیش رو دارد.

حکومت در درازمدت نمی تواند از پس این ملت برآید جز آن که متاسفانه قربانیانی در راه آزادی بگیرد، مانند آنچه همة حکومت های استبدادی با ملت های آزادی خواه می کنند و بعد به پایان خود می رسند.

امروز، به‌رغم تحولات نگران‌کنند‌ه اخير سرزمينمان، بر اين باورم که راه جنبش مدنی و مسالمت آميز سبز که بر خرد جمعی و پرهيز از خشونت بايد تکيه داشته باشد و راه اصلاحات اجتماعی که در واقع پيش از مشروطه و با اصلاحات اميرکبير آغاز شد، تنها راهی است که پيش روی ملت و مملکت ما قرار دارد. اين راه با کودتای انتخاباتی و حتی با کودتای نظامی تغييری آنچنانی نخواهد کرد. حداکثر دوران فترتی پديد می‌آيد و شعارهای افراطی برای مدت زمانی کوتاه جای شعور جمعی را می‌گيرد و يا حکومت نظاميان برای کوتاه مدت برپا می شود،اما چيزی نخواهد گذشت که اين شعارها در برابر واقعيت‌های اجتماعی رنگ خواهند باخت و جامعه بار ديگر در مسير رشد طبيعی خود خواهد افتاد. البته به‌شرطی که ما در حين تلاش پيوسته برای آزادی و دمکراسی و تحقق حقوق بشر، بردباری و شکيبايی پيشه کنيم و نگذاريم سير حوادث ما را به‌ورطه خشونت‌گرايی و انقلابی‌گری بکشاند و مطمئن باشيم که نهال آزادی خواهی و اصلاحات از اين سموم موسمی گزند نخواهد ديد.

بیست و دوم فورية دوهزار و ده میلادی